पुस्तक समीक्षा

‘केवाफुङ्‌को गीत’ पढेपछि…

‘केवाफुङ्‌को गीत’ पढेपछि…

‘केवाफुङ्‌को गीत’ बजारमा भर्खरै आएको कवि ‘गगन योक्पाङ्देन’को कविता सङ्ग्रह हो । जसलाई माया पब्लिकेसनले प्रकाशनमा ल्याएको हो । यसको आवरण डम्बर तुम्बापो ‘बुद्ध’ ले बनाउनुभएको हो ।

‘केवाफुङ्’ शब्द लिम्बू समुदायको मिथ/मुन्धुममा आधारित छ ।

प्राध्यापक मधुराज केरुङका अनुसार—

उहिले पृथ्वीमा खडेरी छायो । वनस्पति, कुवा, ताल, पोखरी खोलानाला सबै सुकेर गयो । पृथ्वीमा सर्वथा फूलको अनिकाल लाग्यो । पृथ्वी बन्दै सुहाएन । त्यसपछि फूलका धनी साङ्लाङ्गाबा र फूङ्लाङ्गाबाहरूले फूलको विरुवा खोज्न थाले । तराई, पहाड, हिमाल र सबै कुनाकन्दराहरूमा खोजेर विरुवा ल्याए । त्यस विरुवालाई विभिन्न ठाउँहरूमा रोप्दै गए तर, कतै पनि उम्रिएन । अन्त्यमा मुदुकुम सेवा (ओलाङ्चुङ गोला) मा विरुवा रोप्दा बिउ उम्रियो ।

एकैछिनपछि रङ्गिबिरङ्गी फूलहरू उम्रिए । त्यसको बास्ना धेरै पर-परसम्म पुग्यो । पुतली, भमरा मौरीहरू, रङ्गिबिरङ्गी चराहरू आए । त्यस झलझल फूलबारीबाट परम् सुन्दरी नेत्तिहाङ्मा फुङ्त्तिअन्न्ना प्रकट भइन् । त्यसलाई अवासो सदेन हाङ्बाले मन पराएर विवाहको प्रस्ताव राख्यो । केटीले तिमीले अहिले आकाशबाट बज्र झार्न सक्यौ र जमीन मुनिबाट भूकम्प ल्याउन सक्छौ भन्ने शर्त राखिन् । कति प्रयास गरे पनि अवासो सदेनहाङ्बाले बज्र झार्न सकेन, भूकम्प पनि ल्याउन सकेन । त्यसैले नेत्तिहाङ्मा फुङ्त्तिअन्नाको शिर ढल्यो र त्यहीँ अलप भइन् ।

त्यसपछि पृथ्वी साँघुरिएर गयो । बतास बहन छाड्यो । चराहरूको चिरिबिरी सुनिन छाड्यो । पृथ्वीमा सर्वत्र अँध्यारो मात्र छायो । त्यो देखेर एप्लिङ तोरिङ्केम्बा रिसायो र फूलका बोटहरू ढाल्न थाल्यो । उतिबेला विरह गाउने चराहरू निस्के सामकेलो केलो केवाफुङ्ले ओरिल्लो … भनेर लामो श्वास तानेर हाक्पारे गायो । त्यसपछि पृथ्वी हल्लियो र क्रमस उज्यालो छरिन थाल्यो । हावा बहन थाल्यो । नदी सुसाउन थाल्यो । त्यहीँबाट हाक्पारे गीतको पनि प्रारम्भ हुन्छ । केवाफुङ् अर्थात सृष्टिको प्रथम गायक ।

सङ्ग्रहको नामसँग जोडिएको अर्थपूर्ण प्रसङ्गले सङ्ग्रहको नाम नै सुन्दर र अर्थपूर्ण छ । तर, यो सङ्ग्रहभित्रका कविताहरू के यतिकै सुन्दर र अर्थपूर्ण छन् होला त ? यसबारे कविता सङ्ग्रह पढिसकेपछिको मेरो स्वधारणा/स्वअनुभूतिले यसो भन्छ ।

सङ्ग्रहको सुरुमै ‘आफ्नो कुरा’ पाठ शीर्षकमा कविले छ वटा भाग/हरफमा आफ्ना केही कुराहरू लेखेका छन् । यो पढ्दा नै कविको जीवन भोगाइलाई सारांशमा बुझ्न सकिन्छ ।

यसमा जम्मा ३८ वटा कविता छन् । ‘उपहार’ शीर्षकको कविताबाट सुरु भएको कविताक्रम ‘साइक्याट्रिक वार्डमा देश’ शीषर्कको कवितासम्म पुग्छ ।

मन्त्रीले झोला खोलेर हेर्‍यो
जहाँ आजभन्दा तीस वर्षअघि
आन्दोलनको क्रममा हराएको
मन्त्रीज्यूको एकजोर
चप्पल थियो ‌। (उपहार,पृष्ठ १)

सबैभन्दा असल नेता, वकिल, प्रोफेसर, आविष्कारक
दार्शनिक, शिक्षक, चिकित्सक सबै-सबै
साइक्याट्रिक वार्डमा बन्दी छन् ।
फेरि !
यो देश कसले चलाइरहेछ हँ ? (साइक्याट्रिक वार्डमा देश,पृष्ठ ७९)

यी दुवै कवितामा देशको वर्तमान कुरुप परिस्थितिलाई अत्यन्तै कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । यी दुवै कविता अत्यन्तै सशक्त छन् । यस मानेमा सङ्ग्रहको थालनी र बिट मरौनी एकदम सशक्त ढङ्गले गरिएको छ ।

कवि गगन कवितामा स्वअनुभूति लेख्न रुचाउँछन् । उनी गाउँमै बस्छन् । कविताहरूमा गाउँ-गाउँका पात्रहरू थुप्रैपटक आएको छ ।

आफ्ना पट्यारलाग्दा रातहरूलाई
कहिले ढिकीभरि कुट्नुहुन्थ्यो
कहिले जाँतोभरि पिस्नुहुन्थ्यो (आमाप्रति, पृष्ठ ५)

तिम्रा शुभेच्छाहरू आएर
तिम्रा बिरामी आमालाई
डर्‍याउँदै-डोर्‍याउँदै अस्पताल पुर्‍याउँदैनन् । (छिमेकीलाई,पृष्ठ ७)

उन्छेन्–उन्छेन् हामी नानीहरू
तल सिमसारको एकमुठी माटो लिएर
हत्केलामा खुसीका मट्याङ्ग्रा बटार्थ्यौँ (नानीहरू,पृष्ठ १६)

हरियो गीत खोज्न गैह्री खेत पठाएको डोको र नाम्लो
बदमास समयको आँखाहरूले पोलेको
निलडाम लिएर फर्किन्छ (एउटा घरको दिनचर्या, पृष्ठ २३)

यसरी उनका धेरै कवितामा स्वअनुभूति नै आएका छन् । स्वअनुभूतिसहितको सरलता र कलात्मकता नै उनको कविताको सबैभन्दा बलियो पक्ष हो भन्ने मलाई लाग्यो ।

कृषकहरू नै हुन्, जो माटो-पानीसँगको सङ्गतमा सबैभन्दा बढी हुन्छन् । उनीहरू माटो-पानीमा जीवनको अनेकन् दर्शन र आयामहरू भेट्छन् । कवि गगन गाउँमै बस्छन् । कृषि कर्म नै गर्छन् । यसैले पनि होला ‘पानीको जीवन’ कवितामा कविले जीवनका अनेकन् आयामहरूलाई साँच्चै कलात्मक ढङ्गले पानीको यात्रासँग समानान्तररूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

कमल फूलले एकयाम बैँस फुल्छु भनिन्
र, म अझै फराकिलो बनिदिएँ
माछीले एक कुर रहर हुर्काउँछु भनिन्
र, म अझै गहिरो बनिदिएँ । (पानीको जीवन,पृष्ठ २)

मन त कसलाई पो हुँदैन र ? देशबारे कविता लेख्न । मन त कसलाई पो हुँदैन र ? देशको झण्डाको तारिफमा कविता लेख्न । तर, अहिले देशको परिस्थिति नै यस्तो छ कि एउटा इमान्दार कवि/लेखकले चाहेर पनि देशबारे राष्ट्रवादी (ती मानकहरूको दृष्टिकोणमा) कविता लेख्न सक्दैन । झण्डाको तारिफमा मात्रै कविता लेख्न सक्दैन । हरेक इमान्दार कवि/लेखक/सर्जक राष्ट्रवादको वायुपङ्खी घोडामा सवार भएर कविता लेख्न सक्दैन भन्ने लाग्छ । अहिलेको समय त झण्डाले पनि पोल्न थालेको समय हो । देश पनि विरक्त लाग्दो भएको समय हो । किन ? यो प्रश्न को थुप्रै उत्तरहरू छन् । यो कित्तामा उभिनु भनेको त भुइँमान्छेको कित्तामा पो उभिनु हो । यो कित्तामा थोरै कवि/सर्जकहरू मात्रै उभिएका छन्, उभिने ल्याकत राख्दछन् । किनकि यस कित्तामा उभिनेहरूलाई अराष्ट्रिय तत्वको हिलो छ्यापिने खतरा ज्यादा हुन्छ ।

कवि गगन पनि लगभग यही कित्तामा उभिएका छन् ।

म त
मेरो सभ्यता, पहिचान, इतिहास, पुर्खाको बलिदान
र, अधिकारको इन्क्लाब गरिरहन्छु
चाहे तिम्रो नजरमा म
–बिखण्डनकारी
–सम्प्रदायिक
–अराष्ट्रिय तत्त्व
यी सबै-सबै हुन तयार छु । (तिम्रो उपनिवेशविरुद्ध,पृष्ठ ५६)

कति तुनिबस्नुहुन्छ, ए दर्जी दाइ
तपाईंको स्वभिमान उचाल्न असमर्थ
शासकको अहम् फर्फराउने
यो जाबो राष्ट्रिय झण्डा । (उपेक्षित गीतका हरफहरू,पृष्ठ ४१)

साँच्चै !
अहिले कहाँ पुगे होलान् उनीहरू
अभावको भूतबाट लखेटिँदै-लखेटिँदै
र, यतिखेर सुकुम्वासी परेवाका बथानहरूले
कहाँ बसेर गाइरहेका होलान्
जीवनको उदास गीत ?(डेरावालाको सम्झनामा,पृष्ठ ३६)

जब ग्राहकको अनुहार हेरेरै
भोकको डिग्री अनुमान गर्न सक्षम हुन्छ
जब बासी खाजा साजी विवेचना गर्न दक्ष हुन्छ
र जब मालिकको इसाराको व्याकरण बुझ्ने हुन्छ
तब उसको ग्रेजुएसन पूरा हुन्छ । (पवन हलुवाईको दिनचर्या,पृष्ठ ७०)

यसरी कवि गगन भुइँमान्छेहरूको कित्तामा उभिएका छन् । उनी भुइँमान्छेहरूको आवाज लेख्न सक्षम कवि हुन् भन्दा फरक नपर्ला ।

यस सङ्ग्रह पढ्दै जाँदा केही कविताहरू(प्रेम, उड पन्छी उड) अलि कमजोर पो भए कि ? केही कविताहरूमा (मान्छे बन्ने क्रम, खतरनाक भोक) उनको कलात्मकताको क्रम भङ्ग पो भयो कि ? केही कविताहरू (भरियाको कथा, एउटा परदेशीले) अलि नतान्काएको भए हुन्थ्यो कि ? अथवामा केही थोरै ठाउँमा (बुद्धको अतिरिक्त कथा) लिम्बूभाषाको प्रयोग अलिक नमिलेको हो कि ? जस्तो पनि नलागेको कहाँ हो र ?

खैर, सङ्ग्रहको नाम जति भव्य र अर्थपूर्ण छ, सङ्ग्रहित कविता पनि त्यतिकै भव्य छ ।

केवाफुङ्ले सृष्टिको पहिलो गीत गाएझैँ आफ्नो सृष्टिको पहिलो तर, अब्बल सिर्जना गर्न सफल भएकोमा कविज्यूलाई मुरी-मुरी बधाई छ ।

यो मेरो सङ्ग्रहप्रतिको व्यक्तिगत धारणा हो । जसप्रति तपाईं सहमत/असहमत हुन स्वतन्त्र हुनुहुन्छ । मेरो पाठकीय प्रतिक्रिया पढ्नुभएकोमा धन्यवाद छ ।


Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

थप समाचार

लोकप्रिय (यो साता)

Copyright © 2024 Digital House Nepal Pvt. Ltd. - All rights reserved